Küllerinden doğan şehir: Varşova

Uzuncadır merak ettiğim ama bir türlü gidemediğim Varşova’yı bir iş seyahati vesilesiyle görme fırsatım oldu. Krakow’un 2. Dünya Savaşı’nda herhangi bir zarar görmemiş olması sebebiyle daha çekici olduğu söylenegelir. Başkent Varşova ise aksine savaşta en ağır zararı görmüş birkaç kentten biri. Almanların özellikle yenileceklerini anladıkları andan sonra gerçekleştirdikleri planlı yıkımlar sebebiyle şehirde neredeyse sağlam tek bina kalmamış. 1950’lerde başlayan toplu restorasyon sürecinde yıkılan binalar eski resimlere bakılarak tekrar inşa edilmiş ve şehir küllerinden tekrar doğmuş. Çoğu kişi etraftaki hiçbir binanın orjinal olmamasından dolayı olaya burun kıvırırken, ben yapılan özverili çalışmaya şapka çıkaranların safında yer almayı tercih ediyorum müsaadenizle. Güzelim İzmir 1922’de yandıktan sonra restorasyon yerine yangın yerinin üzerinden dümdüz geçenler, yanmayan yerleri de sonrasında beton blok haline sokmayı maharet sayanlar da benzer bir çalışmayı bize çok görmeselermiş keşke.

Polonya tarihi oldum olası hep acılarla gark olmuş. Ülke Rus, Alman işgalleri arasında harap olmuş, gitmiş. 1795’de kaybettiği bağımsızlığını ancak 1918’de geri alabilmiş. Tam 123 yıl haritadan silinmiş. Bu süre zarfında ülkenin mevcudiyetini tanıyan yagane ülke Osmanlı olmuş. Yapılan hariciye toplantılarında padişahların böyle bir ülke kalmadığını bile bile “Lehistan elçisi nerede” diye sorması, sadrazamların da her seferinde “Lehistan elçisi yolda” demesi ünlü bir hikayedir. (Lehistan = Polonya’nın eski adı) 2. Dünya Savaşı’nda her ne kadar zaman zaman direnmeye kalksalar da sonları hep hüsran olmuş. Ziyaretimin hemen bir hafta sonrasında bu sefer de başbakanlarının uçağı düştü malumunuz, onlarca üst yetkili öldü gitti. Musibetten kurtulamıyor ülke bir türlü...

2. Dünya Savaşı öncesinde 400.000 yahudinin yaşadığı Varşova’da şu an yahudi varlığı yok denecek kadar az. Gettoda yaşayanların hemen hepsi toplama kamplarında ölüme gitmiş. Kalanlar da savaş sonrası yok olmuş Varşova’ya dönmek yerine İsrail’e göç etmeyi tercih etmişler. Dolayısıyla özellikle Polanski’nin Piyanist filminde şahit olduğumuz yahudi kültürünü kalan izlerden ancak tahmin etmek mümkün oluyor.

Madam Curie (asıl adı Maria Sklodowska) ve özellikle Chopin’in Varşova’lı, Papa Jean Paul II’nin de Polonya’lı olması şehrin birçok yerinde defalarca vurgulanıyor, zihinlere iyice kazınıyor.

Restore edilmiş eski şehrin yanısıra, Sovyet kardeşlerin zamanında hediye ettiği devasa Stalinist bina Kültür & Bilim Sarayı, 1944’deki şerefli hezimetleri Varşova Ayaklanması adına yapılan müze ve anıt, akşamüstü ve haftasonları inanılmaz görüntüler sunan güzeller güzeli Lazienki Parkı, “tarih coğrafya bir yere kadar, alışveriş yapıp gezmek istiyoruz” diyenler için Nowy Swiat Caddesi ve Arkadia Alışveriş Merkezi'ni şehrin görmeye değer yerleri olarak sayabilirim.

Her ne kadar görememiş olsam da Polonya'ya gidecek olanların Varşova'nın yanısıra Krakow + Auschwitz ve 2. Dünya Savaşı'nın çıkmasına sebep olan Gdansk'ı (=Danzig) da planlarına eklemelerini tavsiye ederim.

Fotoğraflar için: Gezi Yorumları

Krakow & Auschwitz Birkenau

Gezi Tarihi: Ağustos 2010

Artık kanaat getirdim: Çoğu Doğu Avrupa kenti çok güzel de olsa inanılmaz derecede birbirine benziyor. 17–18. yüzyıldan kalma, 4–5 katlı, bakımlı, "alaturka zihniyet yıkıp geçmeseydi İzmir de İstanbul da böyle olacaktı" diye iç geçirten cinsten güzel binalar; bilimum milliyetten ama ekseriyetle Anglosakson turistlerin yayıldığı, bir katedralle süslenmiş şık bir meydan; aman o katedral kime yeter diye dikilmiş onlarca kilise; şehrin ortasından geçen ıslah edilmiş nezih bir nehir; alımlı kızlar ama genelde ruhsuz bir ahali... Krakow da bu formata gayet uyan bir kent. Ama en güzellerinden bir tanesi.

Oldukça geniş bir alana yayılmış ana meydanın (Rynek Glowny) yanı sıra, Wavel Kalesi, yok olup giden Yahudi kültürünün irdelenebileceği - eski sinagogların ve Schindler'in fabrikasının da ziyaret edilebileceği Kazimierz, ben gidemesem de görmeye değer olduğunu düşündüğüm Wieliczka Tuz Madeni, şehri ortadan ikiye bölen Wisla nehri şehrin görmeye değer diğer yerleri.

Ancak, Krakow'a gidildiğinde mutlaka görülmesi gereken bir yer var ki, o da Aushcwitz. Şimdiki adıyla Oświęcim olan kent malumunuz tarihin en büyük trajedilerinden birine sahne olmuş. Birbirlerine uzaklıkları 2 km civarında olan Auschwitz ve Birkenau adlı iki adet Nazi toplama kampında 1940–45 yılları arasında çoğu Yahudi olmak üzere yaklaşık 1 milyon kişi öldürülmüş. Gezmesi oldukça iç burkucu olan bu mekânlar 1947'de müze olarak açılmış. İlk rehberler da enteresandır kamplardan kurtulabilen esirlermiş. Auschwitz her ne kadar berbat bir yer olsa da Birkenau ondan çok daha eziyet dolu bir yermiş izlenimi verdi bana. Birkenau (ya da Auschwitz 2) Ocak 45'de Ruslar tarafından kurtarılmadan önce Nazilerce büyük oranda yıkılmış. Ancak yaşanan facia yine de tahayyül edilebiliyor. Auschwitz 1 ise büyük oranda korunmuş durumda.

Krakow güzeller güzeli bir şehir… Auschwitz’i gezmek ise elbette sizleri mutlu etmeyecek, ancak insanoğlunun ne denli canavarlaşabileceğini görmek adına burasının bir gün mutlaka görülmesi lazım.

FOTOĞRAFLAR: